Umumiy turlar soni: Dunyo bo‘ylab 260 dan ortiq ma'lum tur
Asosiy guruhlar: Qadimgi Dunyo (Afrika, Osiyo) va Yangi Dunyo (Janubiy, Markaziy Amerika)
Umr ko‘rish davomiyligi O‘rtacha 10 yildan 40 yilgacha
Maymunlar haqida qisqa faktlar:
- Maymunlar juda aqlli hayvonlar bo‘lib, ba’zilari biror ish bajarish uchun oddiy vositalardan foydalana oladilar.
- Ular ijtimoiy yashaydi va guruh bo‘lib harakat qiladi.
- Ba’zi maymunlar o‘zaro muloqot qilish uchun turli tovush va imo-ishoralarni ishlatadi.
- Ularning ko‘rish qobiliyati juda yaxshi rivojlangan.
- Ko‘pchilik maymunlar daraxtlarda yashaydi va juda chaqqon bo‘ladi.
- Maymunlar meva, barg, hasharot va ba’zan kichik hayvonlar bilan oziqlanadi.
- Ayrim turlari o‘zini oynada taniy oladi, bu yuqori intellekt belgisi hisoblanadi.
# Barcha maymunlarda dum bo'ladi: Ammo ba'zilarida dum juda kichik bo'lib bunday o'ta kichik dumchalar Shimoliy Afrika va Janubiy Evropada uchraydigan makakaning bir turida ko'rishingiz mumkin. Lekin yungi ko'p maymunlarning uzun va faol harakatchan dumlari bor.
# Maymunlar ikki asosiy guruhga bo'linadi: Yangi Dunyo va Eski Dunyo maymunlari: Amerikada uchraydigan maymunlar Neotropik primatlar yoki "Yangi Dunyo" maymunlari guruhiga kiradi. Bu turlar "platyrhine" deb tasniflangan, bu "yassi burun" degan ma'noni anglatadi, chunki ko'pchilikning tumshug'i yassilangan va burun teshiklari kengaygan. bo'ladi Afrika va Osiyoda yashovchi turlar ko'pincha "Eski Dunyo" maymunlari deb ataladi, chunki yevropaliklar Amerikani u yerga birinchi marta kelganlarida "Yangi Dunyo" deb tasniflashgan. Eski Dunyo maymunlari "katarin" maymunlardir.
# Ba'zi maymunlarning dumlarini "yordamchi" sifatida ishlata oladilar: Markaziy va Janubiy Amerikada uchraydigan o'rgimchak maymunlar kabi neotropik maymunlarning ko'plab turlari kuchli dumlaridan qo'shimcha oyoq sifatida foydalanishlari mumkin va ulardan shoxlarni ushlash uchun foydalanadilar.
# Dunyodagi eng kichik maymun: Karlik marmoset (Pygmy marmoset) uzunligi dumisiz bor-yo‘g‘i 12-15 sm bo‘lib, og‘irligi atigi 100 gramm atrofida bo‘ladi.
# Eng yirik maymun: Mandril eng og‘ir maymun turi hisoblanadi; erkaklari 35-50 kg tosh bosadi va yorqin rangli yuzga ega.
# Dum va farq: Haqiqiy maymunlar (monkeys) dumlarga ega bo‘ladi, odamsimon maymunlarda (chimpanze, gorilla, orangutan) esa dum bo‘lmaydi.
# "Beshinchi qo‘l": Yangi Dunyo maymunlarining (masalan, o‘rgimchaksimon maymun) dumi ushlab olish xususiyatiga ega bo‘lib, butun tana vaznini shoxda bemalol ko‘tara oladi.
# Daktiloskopiya: Maymunlarning barmoq izlari odamlarniki kabi har birida butunlay takrorlanmas va individual bo‘ladi.
# Yuzni tanish: Ular o‘z guruhi a'zolarining yuzlarini bir-biridan aniq ajrata oladilar va his-tuyg‘ularni mimika orqali ifodalaydilar.
# Banan yeyish usuli: Maymunlar bananni odamlar kabi yuqorisidan emas, pastki uchidan (uchini qisib) archadilar.
# Asbob ishlatish: Kaputsin maymunlari yong‘oqlarni sindirish uchun og‘ir toshlar va tekis tosh-"sandallar"dan mohirona foydalanadilar.
# Yapon makakalari va termal buloqlar: Ular qishki qattiq sovuqda issiq mineral buloqlarga tushib isinadilar va ovqatlarini daryo suvida yuvib yeyishni o‘rganishgan.
# Tish tozalash: Ba'zi maymun turlari daraxt tolalari yoki qush patlaridan tish tozalash ipi (floss) sifatida foydalanadi.
# Qichqiruvchi maymunlar (Howler monkeys): Ularning bo‘g‘iz tuzilishi maxsus kengaygan bo‘lib, baqirgan ovozlari 5 km masofagacha aniq eshitiladi.
# Rangli ko‘rish: Qadimgi Dunyo maymunlari insonlar singari uch rangli (trixromatik) ko‘rish qobiliyatiga ega, bu ularga pishgan mevalarni osongina topishga yordam beradi.
# Yonoq xaltalari: Qadimgi Dunyo maymunlarining ko‘pchiligida yonoq xaltalari mavjud bo‘lib, xavf paytida ovqatni tezda unga joylab, keyinroq tinch joyda chaynab yeyishadi.
# Tuyg‘ular va empatiya: Maymunlar ham qayg‘u, hasad, adolatsizlik va xursandchilikni his qiladi; nohaq taqsimot bo‘lsa, norozilik bildirishadi.
# Gigiyena va ijtimoiy aloqa: Bir-birining junini tozalash (gruming) faqat tozalik uchun emas, balki to‘dadagi tinchlik, do‘stlik va ijtimoiy ierarxiyani mustahkamlash vositasidir.
# Tungi maymunlar: Janubiy Amerikada yashovchi "Douroucouli" (Owl monkeys) tunda faol hayot kechiradigan yagona haqiqiy maymun turidir.
# Burun turlari: Qadimgi Dunyo maymunlarining burun teshiklari pastga qaragan va tor (torburunlilar), Yangi Dunyo maymunlariniki esa keng va yon tomonga qaragan (kengburunlilar) bo‘ladi.
# G‘alati burun egasi: Kalimantan orolida yashovchi kachau (proboscis) maymunining erkaklarida uzun, osilib turuvchi ulkan burun bo‘ladi, bu urg‘ochilarni jalb qilishga xizmat qiladi.
# Koinot kashfiyotchilari: 1949-yilda Albert II ismli rhesus makakasi koinot chegarasiga (134 km balandlikka) uchirilgan birinchi primat bo‘lgan.
# Burga qidirish afsonasi: Ular jundan burgadan ko‘ra ko‘proq mayda teri parchalari, tuz kristallari va qotgan changlarni terib yeyishadi.
# Raqamlarni sanash: Tajribalarda rhesus makakalari oddiy matematik sanashni va ekrandagi raqamlar tartibini eslab qolishni o‘zlashtirgan.
# O‘simlik dorixonalari: Maymunlar oshqozonidagi parazitlarni yo‘qotish yoki ovqat hazmini yaxshilash uchun maxsus dorivor barglarni tanlab chaynashadi.
# Madaniyat uzatish: O‘rganilgan yangi ko‘nikmalar (masalan, mevalarni yuvish yoki toshdan foydalanish) avloddan-avlodga taqlid qilish orqali o‘tadi.
# Ko‘k yuzli primatlar: Oltin tusli burunisiq (Golden snub-nosed) maymunlarining yuzi tabiiy ravishda yorqin moviy rangga ega bo‘ladi.
# Yevropaning yagona yovvoyi maymuni: Gibraltarda erkin yashovchi barbar makakasi (magot) Yevropa qit'asidagi yagona yovvoyi maymun hisoblanadi.
# Ovqatlanish xilma-xilligi: Ular faqat o‘txo‘r emas; aksariyati mevalar bilan birga hasharotlar, qush tuxumlari, kaltakesaklar va mayda kemiruvchilarni ham yeydi.
# Hushyorlik signallari: Yirtqich turiga qarab (burgut, ilon yoki leopard) ular boshqacha tovushli signal beradilar, to‘dadagilar esa shunga mos tarzda yerga yotadi yoki daraxt tepasiga qochadi.
# Tabiiy shahar aholisi: Hindiston va Tailand kabi mamlakatlarda makakalar butunlay shahar muhitiga moslashib, odamlardan yegulik talab qilish yoki uni o‘g‘irlash bilan kun kechiradi.
# Monogamiya kamyob: Aksariyat turlar ko‘pxotinli guruhlarda yashasa-da, titilar kabi ba'zi turlar umrbod bitta juftlik bilan birga qoladi va quyruqlarini bir-biriga chirmashtirib uxlaydi.
# Yo‘qolib ketish xavfi: Qishloq xo‘jaligi tufayli o‘rmonlarning kesilishi va noqonuniy ov oqibatida bugungi kunda maymun turlarining qariyb 60 foizdan ortig‘i qirilib ketish xavfi ostida turibdi.
Bosh surat manbasi
Комментарии